Kapasite yetersizse ne yapmalı? Yapay zekâ ile darboğaz ve ek kapasite senaryoları.

Ek kaynak önerisi hangi açığı kapatıyor?

‘Fazla mesai yapalım’ önerisi tek başına kapasite kararı değildir. Hangi iş merkezinde, hangi yetkin çalışanla, kaç dakika ve hangi ürün için çalışılacağı belli olmalıdır. Kesimde boşluk yaratmak montajda bekleyen işi çözmeyebilir. Yapay zekâ çok sayıda seçenek sıralayabilir; planlamacının ihtiyacı ise aynı talebe, aynı döneme ve aynı önceliklere göre karşılaştırılmış az sayıda uygulanabilir seçenektir.

Bu makale, kapasite hesabında bulunan açığı karar tablosuna dönüştürüyor. Darboğaz, verilen iş yükünde üretimi sınırlayan kaynaktır; burada montajdır. Önce mevcut düzenin neye yettiğini bulacağız. Sonra montaja ek süre ile uygun alternatif kaynağı karşılaştıracağız. Veriler, fiyatlar ve çıktılar eğitim amacıyla hazırlanmıştır. Gerçek işletme maliyeti, çalışma düzeni veya bir yapay zekâ aracında ölçülmüş sonuç değildir. Önceki kapasite yazısını okumadan da aşağıdaki girdilerle hesabı izleyebilirsiniz.

Bütün seçeneklerde aynı talebi koruyun

K kesim, M montaj, T testtir. Kullanılabilir süreler mola, planlı bakım ve personel engeli çıkarıldıktan sonradır. Her aile merkez başına bir parti ve bir hazırlık gerektirir. Malzeme hazırdır; başlangıçta devreden iş, fire veya yeniden işleme yoktur. A’ya verilen öncelik yönetimin bu örnek için belirlediği koşuldur; AI’ın müşteri değerini tahmin ederek seçtiği bir sıra değildir. Başka bir öncelik kullanılırsa çıkan ürün karması değişebilir.

Mevcut düzende montaj için 1.800 − 80 = 1.720 dakika işlem zamanı kalır. A’nın 200 × 6 = 1.200 dakikası ayrılınca B için 520 dakika vardır. 520 / 8 = 65 B yapılabilir. Böylece haftalık yük açısından 200 A ve 65 B, toplam 265 adet sığar; 35 B açıkta kalır. Kesim yükü 1.185, test yükü 900 dakikadır. Bu hesap yalnız kaynak yükü sınırını gösterir; gün ve saat çizelgesi olmadan 265 adedin teslimi taahhüt edilmez.

Birinci seçenek: açığı doğru merkezde kapatın

Montaja 280 dakika ek çalışma tanımlayalım. Hem makine hem gerekli çalışan bu aralıkta uygun olacak; ek süre, mevcut molalar veya bakım ile çakışmayacak. Kullanılabilir montaj zamanı 1.800 + 280 = 2.080 dakikaya çıkar. Bu, 200 A ve 100 B’nin hazırlık dahil yüküne tam eşittir. Kesim ve testin mevcut kapasitesi de bu tam miktarın yükünü karşılar. Ek sürenin hafta içindeki yeri teslim çizelgesinde ayrıca kontrol edilmelidir.

Sentetik maliyet girdisi ek çalışma dakikası başına 6 TL’dir. Örnekte bu tutar kararlaştırılmış ek iş gücü ve enerji giderini birlikte temsil eder; ayrıca aynı giderler yeniden eklenmez. Ek maliyet 280 × 6 = 1.680 TL’dir. Bu bir piyasa fiyatı veya personel ücret hesabı değildir. Uygulamada geçerli çalışma koşulları, uygunluk ve maliyet kapsamı ilgili sorumlular tarafından teyit edilir. Mevcut sabit giderler bu seçenek karşılaştırmasının dışında tutulur.

Sonlu kapasite yaklaşımı mevcut kaynak sınırını dikkate alır. Yeni kapasite varsayımı kullanılacaksa güncel takvime işlenmeli ve plan yeniden sınanmalıdır. Kaynakta anlatılan belirli ürün ayarlarından bağımsız olarak, bu örnekte ‘ek süre var’ ifadesini takvim ve personel teyidi gerektiren bir girdi kabul ediyoruz.Kaynak: Microsoft Learn — Finite capacity planning and scheduling

İkinci seçenek: yalnız uygun işi başka kaynağa aktarın

M2 adlı alternatif montaj kaynağı yalnız B için önceden uygun bulunmuş olsun. Haftada 400 dakika ayrılabiliyor. B’nin işlem süresi burada da 8 dakika; bu kaynakta ek 40 dakika hazırlık gerekiyor. B’den 40 adedi M2’ye, kalan 60 adedi mevcut M1’e vereceğiz. Kesim ve test aynı yerlerde kalacak. A’yı M2’ye taşımıyoruz; böyle bir yetenek girdilerde bulunmuyor.

B iki kaynakta çalıştığı için toplam hazırlık artıyor. M1’deki B hazırlığı ortadan kalkmaz; 60 B hâlâ orada yapılmaktadır. M2’deki 40 dakika ayrıca eklenir. Alternatifin sentetik bedeli 900 TL sabit hazırlık ve 25 TL/adet işlem bedelidir. Bu örnekte taşıma ve ek kabul kontrolü bu bedellerin içindedir; gereken teslim aralıklarının uygunluğu ayrıca teyit edilmiştir. Toplam ek maliyet 900 + 40 × 25 = 1.900 TL olur.

Bir tedarikçinin yalnız ‘40 adet yaparım’ demesi aynı varsayımları sağlamaz. Uygun proses, ölçüm yöntemi, malzemenin ulaşması ve parçaların geri geliş zamanı bilinmelidir. Kendi karşılaştırmanızda bu bilgiler yoksa seçeneği ‘onay bekliyor’ olarak işaretleyin. Taşıma veya kontrolü sıfır varsayarak daha ucuz görünen bir sonuç üretmeyin. Buradaki M2 kapasitesi başka siparişlere de ayrılmışsa yalnız gerçekten boş kalan kısmı kullanılabilir.

Miktar ve maliyet birlikte ne söylüyor?

Son satırdaki karşı örnekte kesimin ek dakika bedeli de sentetik olarak 6 TL alınmıştır. Fazladan kesim süresi montajdaki 1.800 dakika sınırını değiştirmez. Bu nedenle 1.680 TL harcama karşılığında haftalık montaj miktarı artmaz. İlk iki tam talep seçeneğinde ek maliyet farkı 220 TL’dir. Bu fark, ek çalışma seçeneğini otomatik olarak onaylamaya yetmez; çalışan uygun değilse daha düşük hesaplanan maliyet uygulanabilir bir plan oluşturmaz.

Tam talep için montajda 280 dakika eksik var. Ek çalışma 1.680 TL, M2’ye 40 B aktarma 1.900 TL ek maliyet gerektiriyor. Her iki seçenek haftalık kaynak yükünü karşılıyor. Planlama sorumlusu gün ve saat çizelgesini, üretim sorumlusu personel uygunluğunu, M2 sorumlusu teslim ve kabul koşullarını teyit edecek. Bu onaylar olmadan sipariş tarihi değiştirilmeyecek.

Ek maliyetleri gelir veya kâr artışı diye sunmayın. Müşteriye gerçekten teslim edilecek miktar, satış koşulları ve diğer giderler ayrı bilgiler gerektirir. Aynı şekilde M1’de kalan 40 dakika nakit tasarruf değildir; yalnızca bu planın kullanılmamış kapasitesidir. Bir sonraki hafta ürün karması değişirse darboğazın yeri de değişebilir. Bu nedenle seçenek dosyasını kopyalarken yalnız talep hücresini değil bütün ilgili kaynakları yeniden değerlendirin.

Karşılaştırmayı tekrar kullanılabilir hâle getirin

Ortak talep, işlem, hazırlık ve kapasite tablolarını kullan. Önce 200 A’yı koru; kalan sürede tam adet B hesapla. Mevcut düzeni, montajda 280 dakika ek çalışmayı ve 40 B’nin M2’ye aktarılmasını karşılaştır. M2 yalnız B yapabilir; kapasitesi 400, hazırlığı 40, birim süresi 8 dakikadır. Ek çalışma 6 TL/dk; M2 900 TL + 25 TL/adettir. Her kaynağın yükünü, açık miktarı ve ek maliyeti göster. Hazırlıkları düşürme veya çoğaltma gerekçeni açıkla. Haftalık yük uygunluğunu teslim garantisi olarak yazma. Bilinmeyen koşulları onay listesine koy.

• Ürün önceliği bütün seçeneklerde aynı mı?
• Parçalı adet aşağı yuvarlandı mı?
• Aktarılan miktar eski kaynaktan düşüldü mü?
• Yeni kaynağın hazırlığı ve sınırı eklendi mi?
• Aynı gider iki farklı kalemde sayıldı mı?

Alıştırma: Montajda yalnız 160 dakika ek çalışma onaylansın. A miktarı ve hazırlıklar korunsun. Cevap anahtarı: B’ye 1.800 + 160 − 80 − 1.200 = 680 dakika kalır; 85 B sığar. Toplam 285 adet, açık 15 B ve ek maliyet 960 TL’dir. Kesim ve test yükleri de sırasıyla 1.285 ve 980 dakikayla sınır içindedir. ‘Ek çalışma yapıldı, sorun çözüldü’ cümlesi yerine bu açık miktarı ve gereken takip kararını yazın.