AI metninde “herkes için biri” ile “herkes için aynı kişi” karışırsa.

Her göreve bir kişi bulunması neyi garanti ediyor?

Üç çalışma görevi için destek arıyorsunuz. Kaynak notta “Her görev için yardımcı olabilecek biri var” yazıyor. Yapay zekâ bunu “Bütün görevlerde yardımcı olabilecek bir kişi var” diye kısaltıyor. İki cümle benzer görünse de ikinci cümle daha güçlü bir koşul ister. İlkinde yardımcı görevden göreve değişebilir; ikincisinde aynı kişi bütün görevleri karşılamalıdır. Bu farkı anlamak için dilbilgisi tartışması yerine küçük bir uygunluk tablosu kurabilirsiniz.

Çalışmanın amacı bir insanın genel yetkinliğini değerlendirmek değildir. A ve B yalnız sentetik kişi kodları; uygunluklar hazır olarak verilmiştir. Zaman, kapasite ve gerçek görevlendirme hesaba katılmaz. İnceleyeceğimiz şey, iki cümlenin aynı tablodan hangi kanıtı istediğidir. Böyle bir kontrol, yapay zekânın özetlediği ihtiyaç metninin kapsamını koruyup korumadığını anlamanızı sağlar.

Uygunluk bilgisini görev ve kişiyle eşleyin

G1 için A, G2 için B, G3 için A uygundur. Her satırda en az bir tane bir vardır; ilk cümle bu tablo altında doğrudur. Ancak A’nın G2 satırı sıfır, B’nin G1 ve G3 satırları sıfırdır. Hiçbir sütun tamamen bir değildir. İkinci cümle için aranan ortak kişi bu tabloda yoktur. İlk cevabı doğrulamak, ikinci cümleyi de doğrulamaz.

Cümle 1: Her görev için en az bir uygun kişi bulunur. Tanıklar G1→A, G2→B, G3→A. Sonuç doğru.
Cümle 2: Bütün görevlere uygun en az bir ortak kişi bulunur. A, G2’de; B, G1 ve G3’te elenir. Sonuç yanlış.

Buradaki tanık, varlık iddiasını sağlayan somut örnektir. “Birisi var” demek yerine hangi kaydın bunu sağladığını gösterir. Birinci cümlede üç görev için üç tanık alanı vardır ve aynı kişi bazı alanlarda tekrar edebilir. İkinci cümlede tek bir aday seçilir ve bu aday üç görevde de sınanır. İki teslimin biçimi farklıdır; bu fark hatalı özeti görünür kılar.

Seçimin hangi bilgiye bağlı olduğunu izleyin

Mantıkta “her” evrensel, “en az bir” varlıksal niceleyiciyle ifade edilir. Logic and Proof kaynağı bu iki yapının nesneler hakkında farklı iddialar kurduğunu açıklar. Bu yazının sonlu tablosunda ilk cümle görev seçildikten sonra kişiyi seçmeye izin verir. İkinci cümlede kişi baştan seçilir ve bütün görevlerde aynı kalır. Kaynağın mantık tanımları burada özgün bir okuma alıştırmasına uygulanır.Kaynak: Logic and Proof — First Order Logic

R(g,k): k kişisi g görevine uygun.
Her g için bir k var: ∀g ∃k R(g,k). Kişi göreve bağlı değişebilir.
Bir k var, her g için uygun: ∃k ∀g R(g,k). Aynı kişi bütün görevlerde kalır.
Bu örnekte ilk doğru, ikinci yanlış.

Sembolleri bilmeden de kontrol yapılabilir. İlk soruda satır satır ilerleyip en az bir uygun kişi bulun. İkinci soruda sütun sütun ilerleyip her göreve uyan bir sütun arayın. Yöntemin amacı metni daha teknik göstermek değildir. Hangi seçimin hangi aşamada yapıldığını açıklamak, cümlenin kısalırken daha güçlü bir iddiaya dönüşmesini önler.

Ortak bir kişi varsa her görev için kişi bulunması da sağlanır; aynı kişi bütün satırlarda tanık olarak kullanılabilir. Tersi ise bu tabloda yanlış çıkar. Bu tek karşı örnek iki cümlenin eşdeğer olmadığını göstermeye yeter. Daha fazla kişi veya görev ekleyerek aynı sonucu tekrar tekrar üretmek gerekmez; ayrım zaten hangi tanığın istendiğinde bulunur.

En az bir, tam bir ve müsait kişi farklı

İlk cümledeki “biri” burada en az bir anlamında tanımlıdır; yalnız bir kişi olmasını gerektirmez. İki kişi de G1’e uygun olsa ilk cümle yine doğru olur. “Her görev için tam bir kişi uygun” denirse yeni bir sayım şartı gelir. Yapay zekâ bu kelimeleri değiştirirken yalnız üslup düzenlemesi yaptığını düşünmemelidir; kabul edilen tabloların kümesi değişebilir.

Ayrıca uygunluk, müsaitlik değildir. A üç göreve de uygun olsa bile aynı anda hepsine zaman ayırabileceği verilmemiştir. Ortak tanık bulmak bir takvim veya kapasite planını doğrulamaz. Bu nedenle örneğin beklenen çıktısında görevlendirme yapılmaz. Modelin “A’yı tüm işlere atayın” önerisi, eldeki mantıksal bilgiden daha ileri bir karar olur.

Bilinmeyen hücre varsa onu sıfır veya birle doldurmayın. Örneğin A’nın G2 uygunluğu henüz incelenmediyse ortak kişi yok demek yerine ortak adayın durumunun belirsiz kaldığını söyleyin. İlk tablomuzda bütün altı hücre biliniyor; kesin yanlış kararı bu tamamlanmış bilgiye dayanır. Eksik kaynakla aynı kesinliği sürdürmek farklı bir hatadır.

AI’dan her cümle için ayrı kanıt isteyin

Uygunluklar: G1 için A=1 B=0; G2 için A=0 B=1; G3 için A=1 B=0. Bütün alanlar biliniyor, 1 uygun ve 0 uygun değil. İki cümleyi ayrı değerlendir: Her görev için en az bir uygun kişi var. Bütün görevlere uygun en az bir ortak kişi var. İlkinde görev bazlı tanıkları, ikincide ortak aday veya neden bulunmadığını yaz. Uygunluğu müsaitlik sayma, görevlendirme yapma ve hücreleri değiştirme.

G1/G3 için A, G2 için B tanıktır; ilk cümle doğru. Ortak kişi yok: A, G2’de uygun değil; B, G1 ve G3’te uygun değil. “Bütün görevleri aynı kişi üstlenebilir” özeti kaynak kapsamını genişletiyor.

Son kontrol için önerilen özeti tabloya geri uygulayın. Özet yeni bir ortak kişi iddia ediyorsa hangi sütunun bütün satırları sağladığını sorun. Model yalnız aynı kelimeleri kullandığı için doğru kabul etmeyin; kaynak iddianın tanık yapısı korunmalıdır. Bu yöntem özellikle şartname, görev listesi veya araştırma notlarının kısaltılmasında uygulanabilir.

Tek bir hücreyi değiştirin

A’nın G2 uygunluğunu sıfırdan bire çevirin; diğer hücreler aynı kalsın. İki cümle şimdi ne olur? Sonra bağımsız bir senaryoda yalnız G3’te A’yı sıfır yapın ve ilk tabloya dönün. Her senaryonun tanıklarını ayrı yazın.

A/G2=1 senaryosunda iki cümle de doğru; ortak kişi A. İlk tabloda yalnız A/G3=0 yapılırsa G3 için hiç tanık kalmaz, iki cümle de yanlış olur. Senaryolar birbiri üstüne uygulanmadı.

İyi bir kısa özet, cümledeki seçim serbestliğini korur. Tesliminize görev bazlı tanık ile ortak tanığın ayrı değerlendirildiği kaydı ekleyin. Böylece kaynak metnin söylediğini daha güçlü bir vaade dönüştürmeden kısaltabilirsiniz.