Yapay zekânın yüzde tablosu neden 101’e tamamlanıyor?

101 görünmesi, yedi kaydın sekiz olduğu anlamına gelmez

Kişisel okuma listenizi konuya göre ayırdınız. Yapay zekâ üç kategori için yüzde 29, yüzde 29 ve yüzde 43 yazdı. Toplam 101 ediyor. İlk tepki bir hücreyi azaltmak olabilir; fakat önce ham adetlere dönmek gerekir. Bu örnekte veri tekrarlanmıyor, kategori eksik değil. Her yüzde ayrı ayrı yuvarlandığı için görüntülenen etiketlerin toplamı farklı çıkıyor. Düzeltilecek yer kayıt sayısı değildir.

Aşağıdaki yedi okuma kaydı ve bütün çıktılar sentetiktir. Gerçek bir Excel oturumu veya AI analizi yapılmış gibi sunulmaz. Hesaplar küçük olduğu için kesirlerden başlayarak bağımsız kontrol edilebilir. Her kayıt yalnızca bir kategoriye aittir ve üç kategori bütün listeyi kapsar. Çoklu etiketleme kullansaydık toplamın yüzü aşması başka bir nedenle mümkün olurdu; önce sayım sözleşmesini kesinleştiriyoruz.

Burada yedi, bütün yüzde hesaplarının ortak paydasıdır. Listeye hangi kayıtların dahil olduğunu sabitlemeden yuvarlama tartışmasına geçmeyin. Aynı kaydın iki kategoride bulunması, boş kategorinin çıkarılması veya farklı dönemlerin birleştirilmesi de toplamı etkileyebilir. Bu nedenleri araştırmadan her farkı yuvarlamaya bağlamak yanlış bir kontrol olur. Örneğimizde kimlikler benzersiz ve kapsam açık olduğundan gösterim farkını tek başına inceleyebiliriz.

Değer, yüzde gösterimi ve yuvarlanmış sayı

Microsoft’un Excel sayı biçimleri açıklaması, biçim değişikliğinin hesapta kullanılan hücre değerini değiştirmediğini belirtir. Yüzde biçimiyle daha az ondalık göstermek ile hesap sonucunu gerçekten yuvarlamak ayrı işlemlerdir. İlkinde hücre alttaki değeri korur; ikincisinde yeni bir sayısal sonuç üretirsiniz. Bu ayrımı, ekran görüntüsünü bir başka modele aktarırken de açıkça yazmalısınız.Kaynak: Microsoft — Available number formats in Excel

İki bölü yedi yaklaşık 0,285714’tür. Yüzde olarak yaklaşık 28,5714 eder. Üç bölü yedi ise yaklaşık yüzde 42,8571’dir. Tam sayı etiketlerinin toplamı 29 + 29 + 43 = 101; bir ondalıklı etiketlerin toplamı 28,6 + 28,6 + 42,9 = 100,1 olur. Daha fazla basamak göstermek farkı küçültebilir, fakat her veri kümesinde tam olarak yüz toplamı sağlayacağını varsaymayın.

Microsoft’un ROUND işlevi açıklaması belirlenen basamak sayısına yuvarlamayı tarif eder. İngilizce işlev adlarıyla ROUND(100*2/7,0), yüzde etiketi için 29 sayısını üretir. Buna tekrar yüzde hücre biçimi uygularsanız 2900% gösterebilirsiniz; çünkü 29 sayısı 0,29 değildir. Formül adları ve bağımsız değişken ayracı kurulum diline göre değişebilir. Burada amaç hazır formülü her ortama kopyalamak değil, sayının hangi ölçekte saklandığını anlamaktır.Kaynak: Microsoft — ROUND function

Gösterim kuralını raporla birlikte verin

Bağlam: Yedi kayıtlık kişisel okuma listemi özetliyorum. Girdi: Tarih 2, Tasarım 2, Bilim 3; her kayıt tek kategoride. Önce adetleri topla, sonra her payı aynı toplamla hesapla. Yüzdeleri bir ondalıkla göster. Etiketleri yüz yapmak için ham adet veya pay değiştirme. Çıktı: adet, ham kesir, görünen yüzde ve kısa kapsam notu. Kontrol: 2+2+3=7; kesirlerin toplamı 1; gösterilen yüzdelerin toplamı ayrı belirtilmeli.

Yedi kaydın ikisi Tarih, ikisi Tasarım, üçü Bilim kategorisindedir. Bir ondalıkla gösterilen paylar sırasıyla %28,6, %28,6 ve %42,9’dur. Etiketlerin toplamı yuvarlama nedeniyle %100,1 görünür; ham payların toplamı %100’dür. Her kayıt bir kez sayılmıştır.

Tablonun toplam satırında ham paydan yüzde 100 gösterebilirsiniz. Ancak üstte görünen üç etiketi toplayan okuyucu 100,1 bulacaktır. Dipnotun görevi bu iki hesabın farklı aşamalarda yapıldığını açıklamaktır. “Toplam 100” yazıp uyumsuzluğu gizlemek de “Veri yanlış” diye ham sayıları değiştirmek de gereksizdir. İyi rapor hem doğru toplamı hem de görünür farkın nedenini taşır.

Bir şablon tam sayı yüzdelerin mutlaka yüz etmesini istiyorsa ayrı bir dağıtım kuralı gerekir. Bu artık sıradan hücre biçimlendirmesi değildir. Hangi kategoriye düzeltme verildiği, eşitlikte nasıl karar alındığı ve ham payların nerede saklandığı açıklanmalıdır. Bu uygulamada böyle bir dağıtım yapmıyoruz; bir ondalık gösterim ve açık not yeterlidir. Son kategoriyi keyfî biçimde azaltmak, eşit payları gereksiz yere farklı gösterebilir.

Yuvarlanmış metinden ham veriyi yeniden üretmeyin

Yapay zekâya yalnızca yüzde etiketlerini verirseniz model asıl kesirleri bilemez. Örneğin yüzde 29 etiketi tam olarak 2/7 oranını tanımlamaz; farklı küçük listeler de aynı etiketi üretebilir. Yeni karşılaştırmalar için adetleri ve toplam kayıt sayısını saklayın. Yuvarlanmış rapor metnini bir sonraki analizin veri kaynağına dönüştürmek, her aktarımda gereksiz bilgi kaybı yaratabilir.

1. Kategoriler birbirini dışlıyor ve bütün listeyi kapsıyor mu?
2. Bütün paylarda aynı dönem ve payda mı kullanılıyor?
3. Ham oran ile yüzde etiketi ayrı alanlarda mı?
4. Yuvarlama hesabı, yüzde biçimiyle ikinci kez ölçeklenmiş mi?
5. Toplam satırı ve dipnot aynı gösterim kuralını açıklıyor mu?

Küçük alıştırma: Bilim kategorisine O8 kaydı eklensin. Adetler 2, 2 ve 4; toplam sekiz olur. Yeni paylar yüzde 25, yüzde 25 ve yüzde 50’dir; bu kez tam sayı etiketleri yüz eder. Önceki 101’i bir hata düzeltmesiyle yüze indirmedik. Veri değişti, kesirler değişti ve seçilen gösterim bu kesirleri kayıpsız yazabildi.

Çalışmanızı adet tablosu, hesaplanan paylar ve rapora girecek gösterimle birlikte saklayın. Bir okuyucu etiketteki farkı sorguladığında bağımsız hesabı birkaç satırda yeniden kurabilmelidir. Yapay zekâdan kısa sunum metni istediğinizde de toplamın nasıl oluştuğunu açıklayan notu koruyun; görsel sadelik, sayısal kapsamı ortadan kaldırmamalıdır.