Yapay zekânın hazırladığı grafikte eksen sizi yanıltıyor mu?

Sayılar doğruyken mesaj yanlış olabilir

Bir sunum için dört haftalık iş adedini yapay zekâya verdiniz. Hazırladığı grafikte son sütun ilk sütunun neredeyse iki katı görünüyor. Sayı etiketlerine bakıyorsunuz: 100 ve 108. Model veriyi yanlış kopyalamamış; fakat gözünüzün karşılaştırdığı uzunluk başka bir başlangıç noktasından ölçülüyor. Kontrolü yalnızca tablo ile grafik üzerindeki rakamları eşleştirerek bitirirseniz bu sorunu kaçırırsınız.

Bu uygulamada tek bir soruyu cevaplayacağız: ilk haftadan dördüncü haftaya adet ne kadar değişti? Veriler tamamen sentetiktir; herhangi bir kişinin, işletmenin veya yapay zekâ ürününün performansını temsil etmez. Grafiklerin ikisi de açıklama amacıyla bu yazı için hazırlanmıştır. İlk çizim bilinçli bir hata örneğidir. İkinci çizim aynı karşılaştırmayı miktarla orantılı sütun uzunluklarıyla gösterir.

İngiltere Ulusal İstatistik Ofisi, sütun grafiklerinde okuyucunun uzunlukları karşılaştırdığını ve sıfırdan başlamayan eksenin bu karşılaştırmayı bozabileceğini açıklar. Buradaki düzeltmenin dayanağı budur. Her grafik türünün mutlaka aynı eksenle çizileceği sonucunu çıkarmayın: seçtiğiniz görsel işaretin uzunluk mu, konum mu anlattığı da önemlidir.Kaynak: ONS — Sütun grafiklerinde eksen başlangıcı

Önce grafiksiz cevabı bulun

İlk ve son değer arasındaki fark 108 − 100 = 8 adettir. İlk haftayı payda alırsanız değişim 8 / 100 × 100 = yüzde 8 olur. Dört haftanın toplamı 412 adettir; bu başka bir sorunun cevabıdır. Toplamı büyüme oranının paydasına koymak, başlangıca göre değişim hesabını değiştirir. Soru ile hesap aynı karşılaştırmayı tarif etmelidir.

Ara haftaları da okuyun. İkinci haftadan üçüncüye iki adet düşüş vardır. Bu nedenle ‘her hafta düzenli büyüme’ başlığı desteklenmez. ‘Dördüncü hafta, ilk haftadan yüzde 8 yüksek’ başlığı gözlenen karşılaştırmayı söyler. İşlerin aynı tanımla sayıldığını bu alıştırmada varsayıyoruz; gerçek raporda tamamlanma tanımı veya dönem uzunluğu değişmişse önce bu farkı açıklamanız gerekir.

İki çizimi etiketleriyle birlikte okuyun

İlk grafikte sütunlar 90 çizgisinden başlar. Görünen yükseklikler 100 − 90 = 10 ve 108 − 90 = 18 birimdir. İkinci yükseklik birinciden yüzde 80 fazladır; fakat bu oran iş adedinin artışı değildir. Yalnızca kesilmiş sütun parçalarını karşılaştırır. Bir sunumda eksen rakamları küçükse okuyucu doğrudan uzunluklara bakıp yanlış bir izlenim edinebilir.

İkinci grafikte eksen sıfırdan başlar ve üst sınır 120 adettir. İki sütunun rengi aynıdır; okuyucunun dikkatini farklı bir kategori varmış gibi yönlendirmez. Üzerlerindeki değerler okumayı kolaylaştırır. Başlık ve açıklama yalnızca ilk ve son haftanın gösterildiğini belirtir. Dört haftanın seyri sorulsaydı dört noktayı gösteren bir çizgi grafiği seçip üçüncü haftadaki düşüşü de görünür kılardık.

Modele görselin kabul koşullarını verin

Veriler sentetiktir: hafta 1=100, hafta 2=103, hafta 3=101, hafta 4=108 adet. İlk ve son haftayı karşılaştıran bir sütun grafiği tasarla. Dikey eksen sıfırdan başlasın; birim ve değer etiketleri görünsün. Başlık yalnızca desteklenen değişimi anlatsın. Önce fark ve yüzde hesabını açıkla, sonra grafik özelliklerini yaz. Dört haftanın tamamını gösterdiğini veya kesintisiz büyüme olduğunu iddia etme. Verileri ve kullandığın paydayı ayrıca listele.

Başlık: Dördüncü hafta ilk haftadan yüzde 8 yüksek
Birim: tamamlanan iş, adet
Gösterilen haftalar: 1 ve 4
Değerler: 100 ve 108
Dikey eksen: 0–120; iki sütun aynı ölçekte
Hesap: (108 − 100) / 100 × 100 = %8
Not: Ara haftalar bu karşılaştırma grafiğinde gösterilmiyor; üçüncü haftada düşüş var.

Bu metin gerçek bir model çalıştırmasının başarı kanıtı değildir; kabul edeceğiniz sonucun örneğidir. Kullandığınız araç yalnızca grafik tarifi üretiyorsa onu bitmiş grafik saymayın. Çizimi elde ettikten sonra eksenin gerçekten sıfırdan başladığını ve dışa aktarılan görselde etiketlerin kesilmediğini kontrol edin. Modelin açıklamasında doğru koşulu yazması, görsel dosyanın o koşulu uyguladığı anlamına gelmez.

Görseli sunuma koymadan üç kez okuyun

Veri yenilendiğinde yalnızca sütunları değil başlığı ve açıklamayı da yeniden değerlendirin. Eski yüzdeyi taşıyan bir başlık, güncel ve doğru çizilmiş grafiği yanlış anlatabilir. Dosya adında veya çalışma notunda hangi veri sürümünün kullanıldığını belirtmek, sunumdaki görselin kaynak tablodan kopmasını fark etmenize yardımcı olur.

1. Veri okuması: Dört kaynak değerini, birimi ve dönem tanımını tabloyla eşleştirin.
2. Görsel okuması: Başlangıç, aralıklar, sütun uzunlukları ve doğrudan değer etiketlerini inceleyin.
3. İddia okuması: Başlığın hangi iki dönemi karşılaştırdığını ve ara haftalar hakkında fazladan sonuç çıkarıp çıkarmadığını kontrol edin.

Grafiğe telefonda veya dar bir sunum önizlemesinde de bakın. Eksen açıklaması ancak yakınlaştırınca okunuyorsa yorumun önemli koşulu görünmez kalıyor demektir. Birim ve dönem bilgisini yalnızca renk açıklamasına saklamayın. Rakamları metin olarak içeren tabloyu koruyun; bu hem görseli okuyamayan kişiler hem de hesabı yeniden yapmak isteyenler için kullanışlıdır.

Küçük alıştırma: Dördüncü haftayı 96 olarak değiştirin. Yeni başlığı, farkı ve yüzdeyi kendiniz yazın; sonra modele aynı görevi verin. Beklenen sonuç 4 adet azalma ve ilk haftaya göre yüzde 4 düşüştür. Sıfırdan başlayan sütun grafiğinin anlamı değişmez. Çıktı hâlâ ‘artış’ diyorsa başlık yeni veriye göre güncellenmemiştir; yalnızca resimdeki rakamları değiştirmek yeterli olmamıştır.

Çalışma dosyanızda kaynak tabloyu, kullandığınız istemi ve onayladığınız son görseli birlikte saklayın. Bir ay sonra sayı değiştiğinde aynı kontrolü tekrarlayabilirsiniz. Sonuç, güzel görünen bir grafik kadar, hangi soruya cevap verdiği ve hangi hesabı gösterdiği izlenebilen küçük bir rapor parçasıdır.