Yapay zekânın görsel açıklamasında görünen bilgi ile yorumu ayırmak.

Dört sandalye, dört kişi demek değildir

Bir oda planı için açıklama istediniz. Yapay zekâ ‘Dört kişinin rahatça birlikte çalıştığı sessiz bir oda’ yazdı. Planda dört sandalye olabilir; ancak kimse gösterilmiyor, ses düzeyi ölçülmüyor ve odanın boyutları belirtilmiyor. Cümle doğal duyulsa da görseli aktarmak yerine eksik bir hikâye tamamlıyor. Açıklamayı kabul etmek için her parçanın görüntüde veya sağlanan bağlamda dayanağını arayın.

Bu uygulamada gerçek bir mekânı temsil etmeyen, yazı için hazırlanmış sentetik bir oda planı kullanacağız. Plan ölçeksizdir; mimari uygunluk, erişilebilir dolaşım veya kişi kapasitesi hesabı yapmaya elverişli değildir. İncelediğimiz şey odanın tasarımı değil, bu çizimi göremeyen okuyucuya hangi bilgilerin aktarılması gerektiğidir. Kaynakta olmayan bir güvenceyi alternatif metne eklemeyeceğiz.

W3C WAI rehberi, metin alternatifini görselin sayfadaki amacı ve taşıdığı bilgiyle ilişkilendirir. Bilgilendirici görsel, işlev taşıyan simge ve yalnızca süsleme farklı ele alınır. Dolayısıyla her görüntü için bağlamdan bağımsız tek bir ideal açıklama yoktur. Burada planın işlevi iki masa ve sandalyelerin yerleşimini göstermektir; bir bağlantının veya düğmenin işlevini anlatmıyoruz.Kaynak: W3C WAI — Görseller için metin alternatifleri

Önce görünür öğeleri sayın

Şekilleri sayarken aynı nesneyi etiketiyle birlikte iki kez saymayın. ‘Masa A’ yazısı ayrı bir masa değildir. Benzer biçimde sandalyelerin dört tane olması, alanın dört kişiye uygun olduğunu kanıtlamaz. Bir yerleşim çiziminin gösterdiği nesne sayısıyla kullanım kapasitesi farklı iddialardır. Bu ayrım, görsel açıklamaya fark edilmeden eklenen yorumları yakalamak için kullanışlıdır.

Görsel yeterince net değilse tahmin ettiğiniz nesneyi kesin isimle yazmayın. Buradaki çizimde şekiller bilerek basittir ve açıklama tablosuyla birlikte sunulur. Gerçek bir fotoğrafta küçük bir nesnenin ne olduğu belirsiz olabilir. Önce daha uygun görüntü veya içerik sahibinden açıklama isteyin; modelin emin bir tonla nesne adı vermesi görüntü ayrıntısının yerini tutmaz.

İsteme açıklamanın kullanılacağı yeri ekleyin

Bu sentetik oda planı bir çalışma alanı yerleşimini açıklayan makalede bilgi amaçlı kullanılacak. Önce görünen nesneleri, sayılarını ve birbirlerine göre konumlarını listele. İnsan, duygu, ses, ölçü veya güvenli kapasite tahmin etme. Sonra kısa bir Türkçe alternatif metin öner. Masaların etiketlerini ve toplam sandalye sayısını koru. Görselde seçemediğin bilgiyi ayrı kontrol notu yap; alternatif metnin içine kesinleştirerek ekleme.

Üst duvarda pencere ve sağ altta kapı bulunan ölçeksiz oda planı. Yan yana Masa A ve Masa B yer alıyor; her masanın üst ve alt yanında birer sandalye, toplam dört sandalye var.

Bu metin nesne sayısını ve yerleşimi aktarır. ‘Üst’ ve ‘alt’ çizimin yönleridir; kuzey ve güney bilgisi verilmemiştir. Planı döndürdüğünüzde konum ifadelerini de yeniden kontrol edin. Açıklamanın doğru olduğu eski görüntüyü hatırlamak yeterli değildir; sayfada kullanılan son dosyayla eşleşmesi gerekir. Özellikle görsel düzenleme sonrası aynı alternatif metni otomatik korumayın.

Bu çıktı gerçek bir modelin başarı raporu değildir; kabul edilebilir açıklamanın elle hazırlanmış örneğidir. Kendi aracınızla denediğinizde her cümleyi kaynak plana geri götürün. Açıklama ‘ferah’, ‘işbirliğine uygun’ veya ‘verimli’ gibi ek nitelemeler içeriyorsa bunların sayfadaki başka bir doğrulanmış bilgiye dayanıp dayanmadığını sorun. Böyle bir dayanak yoksa nitelemeyi çıkarın.

Aynı görsel başka yerde farklı bilgi taşıyabilir

Bu çizim masaların isimlerini seçtiren bir arayüzde kullanılsaydı, yalnızca odanın görünümünü anlatmak yeterli olmazdı. Okuyucunun hangi işlemi yapacağını da anlayabilmesi gerekirdi. Burada böyle bir etkileşim yok; görsel bir makale örneğidir. Alternatif metni hazırlayan kişiye kullanım bağlamını vermek, yanlış türde bir açıklamanın özenle düzeltilmesini önler.

W3C’nin ayrımına göre yalnızca dekoratif görseller boş bir metin alternatifiyle ele alınabilir; karmaşık bilgi taşıyan görseller için ise bilgiyi aktaran daha kapsamlı metin gerekir. Planın yanındaki tablo bu uygulamada ayrıntılı kontrolü sağlar. Sadece metni kısaltmak için bilgi taşıyan bir çizimi dekoratif ilan etmeyin. Kararı, görsel kaldırıldığında okuyucunun hangi bilgiyi kaybedeceğine bakarak verin.Kaynak: W3C WAI — Görseller için metin alternatifleri

Bir sayfadaki alternatif metin, başlık ve altyazıyı birlikte okuyun. Üçü aynı cümleyi gereksiz yere tekrar ediyorsa farklı görevlerini belirleyin. Altyazı çizimin sentetik ve ölçeksiz olduğunu açıklayabilir; alternatif metin görünür yerleşimi aktarabilir. İçerik sahibi olarak bu dağılıma siz karar verirsiniz. Modelin karakter sayısı önerisi, önemli bilginin korunmasının önüne geçmemelidir.

Açıklamayı görüntü değişikliğine karşı sınayın

1. İki masa ve dört sandalye son dosyayla eşleşiyor mu?
2. Pencere ve kapının konumları doğru mu?
3. İnsan, duygu veya ölçü icat edilmiş mi?
4. Açıklama görselin bu sayfadaki işlevine uygun mu?
5. Karmaşık bilgi varsa erişilebilir metin veya tabloyla tamamlanmış mı?

Küçük alıştırma: Masa B’nin altındaki sandalyeyi çizimden çıkardığınızı düşünün. Yeni açıklamada toplam üç sandalye olmalı; Masa A’nın iki, Masa B’nin bir sandalyesi bulunduğu söylenmelidir. ‘Her masanın üst ve alt yanında birer sandalye’ cümlesi artık doğru değildir. Yalnızca toplamı dörtten üçe değiştirmek yerleşim hatasını düzeltmez.

Kontrolü bitirdiğinizde son görüntü, kullanım amacı ve onayladığınız açıklamayı birlikte saklayın. Bu üçlü, başka bir sayfaya taşınan görsel için neyin yeniden düşünülmesi gerektiğini gösterir. Okuyucuya yararlı alternatif metin, görüntünün hikâyesini tamamlayan değil, o bağlamda taşıdığı bilgiyi güvenilir biçimde aktaran metindir.